(Учы, башталганы 47 №-лӱ газетте)

Тил – калыкты калыктардаҥ, кижини кижилердеҥ эҥ ле аҥылаган темдектердиҥ бирӱзи. Оныҥ учун кажы ла кижи, кандый ла калык тӧрӧл тилин баалаар ла байлаар учурлузын айтпазабыс та, ончобыска јарт... Јаш тужымда меге тӧрӧл тилим јыҥкыс этпес јылым кайадый, кечеги муҥ јылдыктарда болгон, бӱгӱн бар ла эртенги муҥ јылдыктарда болгодый деп билдирген. 1969 јылда Экинурдыҥ орто ӱредӱлӱ школына кирип, баштапкы класстаҥ ала бежинчи класска јетире бастыра предметтерди алтай тилле ӱренгенис. Бежинчи класстаҥ ала алтай тил ле алтай литература тереҥжиде ӱредилген. Ол ӧйлӧрдӧ алтай литературный тилдиҥ ӧзӱми сӱреен тыҥ болгон. "Алтайдыҥ Чолмоны" газет неделеде беш катап чыгатан, алтай бичиктер садуда ла библиотекаларда толо болгон. Поэттер ле бичиичилер јаантайын јоруктагылап, кычыраачыларыла јурттарда, турлуларда туштажатандар. База алтай тил ле алтай литература кидим шиҥделген. Шиҥжӱчилер бӱгӱнги алтай литературный тилдиҥ тӧзӧлгӧзи јебрен тӱрк диалекттер болгонын ла бӱгӱнги алтай литературный тил алтай билениҥ тӱрк группазыныҥ кыпчак-кыргыс подгруппазына кирип турганын окылу јарлагандар.


Калыгыстыҥ сӱӱген поэди Лазарь Кокышевтиҥ "Алтай тилиме" деп адалган ӱлгеринде //Јаманыҥ сениҥ сеспедим мен/ Јаражыҥды шиҥдеп кӧрбӧдим мен// деген јолдыктар бар эди. Тӧрӧл тилимди ӧнӧтийин шиҥдебеген де болзом, 1992 јылдаҥ бери журналист болуп, алтай тилдиҥ аҥызына ајарбас аргам јок болгон. Экинчизинде, јаан энемниҥ, энемниҥ ле адамныҥ озогы су-алтай сӧс-эрмегин угуп чыдаган кижиге албаты-јонго айдатан шӱӱлтем бар деп бодойдым. Јаан энем коболы сӧӧктӱ Борбуева Убай (бодоштыра 1880 јылда чыккан) Беш ичиниҥ кижизи болгон. Энем ле адам 1918 јылда чыккандар, энем Еришева Мӧҥӱндей Экинурдыҥ тодошторынаҥ, адам Танытпасов Кулун Арынурдыҥ кыпчактарынаҥ болгондор. Јаан энем орус тилди чек билбес болгон, а энем оноҥ-мынаҥҥ, талт-малт куучындажатан, оныҥ учун булар экӱ биске, бала-барказына, су-алтай тилин бергендеринде кайкал јок. Поэттиҥ ол ло ӱлгериндеги //Албатымныҥ айткан сӧзи – сен,/ /Амадап јӱргенде – кожоҥы сен./ /Адамныҥ арткан јӧӧжӧзи – сен,/ /Энемниҥ берген энчизи – сен.// деген јолдыктар тӧрӧл тилистиҥ јаҥыс ла учурын ла укаазын эмес, а тӱӱкизин де керелейт деп бодойдым. Бӱгӱнги алтай тил, чындаптаҥ ла, јебрен тил болгонын кӧп сӧстӧр керелейт. Темдектезе, бӱгӱнги алтай тилде "кумран ӧй", "кумран чактар" деген оҥдомол бар. Кижиликтиҥ тӱӱкизин алзабыс, Кумран деп Мертвый талайдыҥ тӱндӱк-кӱнбадыш јаказында ла Иордан сууныҥ кӱнбадыш јарадында јерди адайдылар. Кумранда јаан јурт бистиҥ эранаҥ озогы 134-104 јылдарда тудулган ла бистиҥ эраныҥ 68 јылында римляндар оны бузуп салган деп чотолот. Бу јердиҥ телекейге јарлалганы элдеҥ ле озо оны айландыра куй-таштардаҥ пергаментте ле папируста еврей тилле бичилген 900-ке шыку тӱрбектер табылганыла колбулу туру. "Кумран колбичинтилер" деп адалган бичиктер бодоштыра чотогондорыла бистиҥ эранаҥ озогы III чактаҥ ала бистиҥ эраныҥ I чагына јетире бичилген. Кӧп билимчилердиҥ шӱӱлтезиле, ол ӧйдӧ Кумран еврейлердиҥ ессей деген сектазыныҥ тӧрӧли болгон. Ада-ӧбӧкӧлӧристиҥ кумран чактары ла Кумранныҥ ессей еврейлери ортодо кандый колбу болгонын бӱгӱн биске кем де айдып бербези јарт. Је ол ок ӧйдӧ алтай ла еврей кумрандардыҥ ортодо кандый да колбу јок деп айдар кижи база табылбас. Еврейлер ле алтайлардыҥ ортодо болгон колбуны керелеп турган экинчи јаан темдек – Ада ла Эне (алтайлап), Адам ла Ева (еврейлеп) болуп јат. Еврейлер Адам ла Ева деп Кудайдыҥ јайаган баштапкы кижилерин адагандар, ол керегинде иудаизм ле христианствоныҥ агару бичиктеринде чокым айдылган, алтайлар дезе бу аттарла тын берген, јӱрӱм берген кижилерин адайдылар. Алтайлардыҥ ада-энези кижиге јӱрӱм берген болзо, еврейлердиҥ Адам ла Евазы кижиликке јӱрӱм берген туру. Озогы тӱрк те, бӱгӱнги алтай да диалекттерде "в" танык "м" ла "н" таныктарга солынып турганы элбеде јарлу. Темдектезе, Кууны, Бийди јакалай јаткан јон "кемени" "кеве" деп эмдиге айдыжып јат ине, "ебе", "ебечек" деп јаан јашту ӱй кижини адайдылар. Оныҥ учун еврей "Ева" ла алтай "ебе", "эне" тазылы ла да, учуры ла да бир сӧс болгоны јаан ла ачылта эмезе јажыт эмес. Мында табышкак болуп таптырбай турган бир сурак – сӧсколбуны, оҥдомолды кем кемнеҥ алынганы болуп јат. Айса болзо, христианствоны тапкан, Библияны јазаган сӱмелӱ еврейлер бистиҥ ада-ӧбӧкӧлӧристиҥ ортозында јӱрӱп, Адам ла Еваны ада-энедеҥ келиштирген, айса болзо, бистиҥ ада-ӧбӧкӧлӧрис кижиликтиҥ ада-энезин алтай кижиниҥ ада-энези эткилеп алгылаган?.. Айдарда, баштапкы муҥјылдыктыҥ кижизи Иисус Христос "адайым" деген алтай тилисти, "энейим" деген эрке тилисти бойыныҥ Библиязына кийдирген болзо, экинчи муҥјылдыктыҥ кижизи моҥол-тӱрк калыктарды, каандыктарды бириктиргени учун орус тилле "Чингиз-хан" деп бай ат алган јуучыл Темичин бӱгӱнги алтай тилди билер болгоны сезилет. Бӱгӱн улу каанды бойыныҥ деп чотоп турган моҥол, бурят, калмык, казах калыктарды алзабыс, олордыҥ бирӱзи де "Чингиз-хан" деп бай аттыҥ учурын бойыныҥ тилиле јартап болбойдылар. Олор телекейде јаҥжыгу болуп калган Чингиз-хан деп атты бойлорыныҥ тилдерине келиштире (темдектезе, казахтар Шынгыс-хан деп) адагылап та алза, сӧстиҥ учурын, укаазын, оҥдомолдыҥ байаназын тапкылабай јат. Эмеш ле келиштире оҥдогондоры Теҥис деген сӧслӧ колбогоны туру. Је сууныҥ јааны Теҥисти каандардыҥ кааны деген бай атла тапташтырып болгылабайт... Айдарда, олордыҥ бӱгӱнги тилдеринде јердиҥ јаанын темдектеген Јыҥыс деп сӧс тузаланылбай јат... Бисте, алтайларда, бу сӧс бар, ол јаҥыс ла кай чӧрчӧктӧрдӧ, соојыҥдарда, кеп-куучындарда тузаланылып турган эмес, Јер-Јыҥыс деп бистиҥ каргандар бу ла јуукка јетире эрмектежип отургылайтан. "Јер" деп сӧсти бӱгӱнги тӱрк калыктар канайда айдып тургандарын шиҥдезебис, ол башка-башка угулат: темдектезе, јер, йер, чер, жер... Је ол ок ӧйдӧ олордыҥ тилинде бӱгӱнги алтай тилдеги "јыҥыс" ла орус тилдеги "материк" деген оҥдомол јок. Оныҥ учун олор 1206 јылда Онон сууныҥ јарадында моҥол-тӱҥк уктардыҥ бийлери, каандары курултайга јуулыжып, Темичинге "Јыҥыс-каан" деп бай атты не бергенин аайлагылабай јат. Чынын айтса, јаҥы каанга јаҥы атты јӱк ле Јер-Јыҥысты јуулап алзын деп эмес, а Јер-Јыҥыска амыр-энчӱ јурттайтан, элкем-телкем јадатан аай тургуссын деп кӱӱнзегендер. Бу ла Јыҥыс-Каанла колбулу тӱӱкиде "нукер" деген солун сӧс, оҥдомол бар. Бӱгӱн нукер деп сӧс кӧп сабада "јуучыл" деп кӧчӱрилет. Је сӧстиҥ чын учуры, чын аайы, "нӧкӧр" деген чын оҥдомолы база јӱк бӱгӱнги алтайлардыҥ эмдиги тилинде артып калган. Керектиҥ чынын алза, Боорчы Темичинди бий деп эмес, нӧкӧр деп јӧмӧгӧн ине. Каандар керегинде куучын боло берерде, орустардыҥ баштап ла "князь великия всея Руси" деп ат адаткан Иван Калитаны алзабыс, тӱӱкилик јетирӱлерде "прозвище "Калита" князь Иван получил, предположительно, очень рано. "Калитой" называли большой кошель, который носили на поясе. Иван Калита получил возможность собирать дань для Орды в других русских княжествах" деп айдылат. Бӱгӱнги алтайларда "калта" деп таҥкы алып јӱретен баштыгын адайтандар.
Озодо алтайлар орустарды "оҥор" деп адагандар, каргандарыс бу ла јуукка јетире оҥор деп куучындагылайтан. Мындый атты, баштапкызында, бӱгӱнги "оҥоры-тескери" деген сӧсколбула колбогодый, чек башка культуралу кижилер келерде, бойлорынаҥ башкалагылаган туру, экинчизинде, ада-ӧбӧкӧлӧрис орустарды "оҥор" эмес, а "коҥыр" деп адагылаган болордоҥ айабас. Бӱгӱн "коҥыр ат", "кызыл-јеерен ат" деп аттарды ӧҥиле адап јадыбыс ине. Јебренде гректер орустарды "русиос" деп адагандары база бар, озогы грек "русиосты" бӱгӱнги алтай тилге кӧчӱрзебис, "кызыл" дегени болор. Озогы казалаҥду ӧйлӧр, бой-бойлорыла јуулажары алтай кеп сӧстӧрдӧ чокым артып калганы солун. Темдектезе, ол ло коҥыр деп адаткан, Арасейдиҥ каандыгын тӧзӧгӧн ло тыҥыткан кызыл-јеерен чачту ла сагалду јуучылдар керегинде "кӧчӧҥди ичеле, кӧзиҥе сайып ийер" деп айткан кеп сӧс бар, кытайларды алзабыс, олор керегинде "јакшы аттыҥ сӧӧги Чан јеринде калар, јакшы эрдиҥ сӧӧги јуу јеринде артар" деп айдылат, "кардыҥ бажын кар алар, казахтыҥ бажын чокпор алар" деген кеп сӧс карындаш казахтар ла да јуулажып, тоножып турган ӧйлӧр болгонын керелейт... Тӱрк ук-тукумысты эске алынзабыс, алтай тилде эр де, ӱй де кижилердиҥ бала табар органдары "кут + ак" ла "бул + ак" деп бӱгӱнги кӱнге јетире артып калгандары, алтай тил, ӧскӧ тӱрк тилдерге кӧрӧ, јебрен болгонын недеҥ де артык керелейт. "Кут" деп јебрен тӱрк сӧсти бӱгӱн бис "тын" деп кӧчӱрип те алган болзобыс, тӱҥей ле "кудым чыкты" деп айдып јадыбыс ине. "Булак" деген јебрен сӧслӧ бӱгӱн кезик тӱрк ле моҥол калыктар тоҥмок сууны адайдылар, а бисте, алтайларда, озогы "кутак" ла "булак" бӱгӱн айдылыжы эмеш солынып, эмеш катузымак угулар болуп калган.
Бӱгӱнги алтай тилде ајаргадый, шиҥдегедий сӧстӧр, оҥдомолдор сӱреен кӧп. Ол ло "акча" деп сӧсти алзабыс, ол бӱгӱн бисте эки учурлу ине. Баштапкызында, акча деп бис, байа бир орустап айтса, "денежная масса" дегенин айдып јадыбыс, экинчизинде, бир акча, эки акча, ӱч акча, беш, он, јирме, бежен акчалар деп оок акчаларды адаганыс. Тӱӱкилик јетирӱлерле болзо, "акча" деп XIV-XIX чактарда Осман империя ла оны айландыра турган элдерде тузаланылган оок мӧҥӱн акчаларды адайдылар. Бӱгӱнги тӱрк телекейди алзабыс, бистеҥ башка тӱрк калыктардыҥ бирӱзинде де акча деп сӧс окылу адалбай јат... Чындап та, алтай тилде шиҥдегедий темалар сӱреен кӧп. Темдектезе, алтай тилде монголизмдерди не шиҥдебес?.. Монголизмдерди јаанада алала, тереҥжиде шиҥдезе, бу сӧстӧр, тил бистиҥ тилге јуук ӧйдӧ киргилген бе эмезе бис прототӱрк, протомонгол укту калык па – јарталар ине?.. Укаа сӧстӧристи, кеп сӧстӧристи шиҥдеерин, ӱренерин ӧй некеп јат. Калыгыска ой берер, кӧксин кеҥидер, ӧзӧгин бектеер, ичкери јолын быжулаар стратагемалар кеп ле укаа сӧстӧристе эмес пе?.. "Тил – ӧскӱрер, тил – ӧлтӱрер" эмезе "салым санааны ээчир, санааны сӧс апарар" деп ада-ӧбӧкӧлӧрис не айткан?.. Јарт немениҥ јартын айтса, бӱгӱнги ле келер ӧйдиҥ билимчилерине шиҥдейтен иш талайдаҥ јаан ла тайгадаҥ бийик...

С.Танытпасов

Лазарь Кокышев


АЛТАЙ ТИЛИМЕ

Ак-јарыктыҥ алдына келеле,
Айлу-кӱндӱ јеримди кӧрӧлӧ:
"Адайым" – деген алтай тилим,
"Энейим" – деген эрке тилим...

Эне Алтайдыҥ эдеги алдынаҥ
Эрке ӱнденип, сен чыккан эдиҥ.
Таштаҥ чыккан тандалай чечектий,
Таҥ алдынаҥ сен ӧскӧн эдиҥ.

Коркышту чактарда тепсеп салганда,
Корболоп сен ойто ӧзӱп келетеҥ.
Ас та болзо, алтай јонымныҥ
Айылдары сайын шулурып јӱретеҥ...

Керсӱ јонымныҥ чӱми јок кожоҥын
Келишкенче сен кееркедип беретеҥ,
Албатым јуунаткан алтай тилим,
Аарчызы јытанган алтай тилим!..

Ӧскӧ албаты тилиле сен
Ӧӧркӧшпӧй, эптӱ таныжып јӱретеҥ.
Јайымды сӱӱген јакшынак уулдардыҥ
Јалбышту сӧзи сен болотоҥ.

Сени јокту, эби јок дешкилеп,
Седеҥдеген немелер ундып салгылайт...
Калыктыҥ алдына каткыга тӱжеле,
Катап сени эске алгылайт.

Эјелер меге чӱмдеген тилим,
"Эш-нӧкӧрим" деген эрке тилим,
Јаманыҥ сениҥ сеспедим мен,
Јаражыҥ шиҥдеп кӧрбӧдим мен.

Кайда да јӱрзем, канайып та јӱрзем,
Канымнаҥ сени айрып болбозым.
Энейим деген эрке тилимди
Эр-јажына ундып болбозым!..

Албатымныҥ айткан сӧзи – сен,
Амадап јӱргенде – кожоҥы сен.
Адамныҥ арткан јӧӧжӧзи – сен,
Энемниҥ берген энчизи – сен.

Ыйлаган тушта эрикчил тилим,
Ырысту тужумда чечеркек тилим...
Алтай тилим,
Кару тилим.

Бронтой Бедюров


АЛТАЙ ТИЛИМЕ БИР ЈАҤАР

Мениҥ тилим уйан да эмес,
Мениҥ тилим улу да эмес,
Мениҥ тилим макты сӱӱбес,
Ӧскӧ тилдерге кӱйӱнип билбес.
Уткучы ла омок, јалакай да тилим,
Уткачы ла чечен, учурлу да тилим,
Јӱрӱмди, кизиреп, Орхондо уткыгаҥ,
Јӱрӱмге кестиртип, је чике алтагаҥ.
Сен алкыш, аласташ јогынаҥ бек эмей,
Сен – ыйык сӱмерлер музындый мӧҥкӱ!
Сен – чӧлдӧрдиҥ салкынындый јайым!
Сенде – чактардыҥ эрјинедий тыны!
Кајуда ӧзӧтӧн алып мӧштӧрдиҥ
Кожоҥы сенде, тӧрӧл тилим,
Кӱркӱреп агатан алтай суулардыҥ
Кӱчи сенде, тӧрӧл тилим.

КАЛЫГЫМ ТИЛИ, JАРКЫНДАЛ

Айлану сӧcтӧр арjаннаҥ
Албатым учун берилген.
Эдилген энчи салымнаҥ
«Эреҥис jоктоҥ айт» деген.

Jоным учун jакару –
Jободым деер аргам jок.
Jолым кату, аткакту,
Jарбын jектеер jаҥым jок.

Сӱрлӱ сӧсти мен бойым
Сӱмелен табар эмезим.
Сӱре ле jӱрзе мен – jоным,
Сурт этпезеҥ, элезим.

Эл-калыгым судазы,
Эне тилим, ырызым.
Ӧчпӧй ӧзӧр ол куды,
Ӧҥдӧйӧтӧн аргазы.

Jонноҥ алган jаркыным
Jонго болгой jарыткыш.
Калыгыма салымым
Кудай берген ол алкыш.

Солоҥыдый jаркын ал,
Сонуркада айдыл кал.
Качангыга сен кайкал,
Калыгым тили, jаркындал.
Сурайа Сартакова

СӦСТӦР

Сӧстӧр тӱӱлип,тӱртӱлип,
Сӧгӧ сокты каалгады.
Тужагынаҥ айрылган
Тулбар аттый ойлоды.

Jалкын кептӱ jалт эдип,
Jоткон чылап куйулат.
Кезек ӧйгӧ ол тымып,
Кенем ойто кубулат.

Кӧс ачтырбай ол шуурат –
Кӧрӧр алдым арга jок.
Кийик кептӱ ол туйлайт –
Киреленер кире jок.

Теҥ туружып, ол атты
Темдей тудуп болгойнем?
Jобожыдып кӱлӱкти
Jорго эдип алгайнем?..

1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 Рейтинг 5.00 (1 голос)